Estetiğin başlangıç noktası “inanç”tır. İslam, inanç sahibi olan insan için “güzel’e” tanım getirir. İslam’ın estetik anlayışı, Allah’ın beğenisi ile çok sıkı bir ilişki içindedir. Dünya kurulalı beri, hangi ilahi din olursa olsun, estetiğin tanımını yapmış, sınırlarını çizmiştir. Bu sınırlar içerisinde Âdemoğlu sayısız esereler bırakarak göçüp gitmiştir. Ama geriye inanç yönlendirmesi ile estetik beğeninin kurallarını da bırakmışlardır.

İslam temelinde en güzel olan Allah, en güzel eseri olarak insanı yarattı. Aslında Estetik kuralların tamamı Âdem (a.s.) saklıdır. Ahsen-i Takvim biçiminde yaratılan insan, sadece kendisine bakarak estetiğin kurallarını bilir ve tanımını yapar. İslam estetiğinin temel yapı taşlarını, İslam’a ait değerlerin birliği ilkesi oluşturur. Bu birlik, aynı zamanda yapan ile bakan arasındaki birliktir.

11.ARALIK 2011-İSTANBUL (2)

Kavram olarak estetik,"güzel'i bilimsel olarak ele almak" olarak nitelendirilebilir. Ancak bu tanımlamanın sınırlarını çoktan aşmış bir disiplin olan estetik, sanat, tabiat, insan psikolojisi, sosyoloji, sanatın tarihi, insanlık tarihi, dinler tarihi, siyaset tarihi,antropolji ile sürekli diyalog içinde bulunan bir felsefi ve inançla ilgili teorik, eleştri ve uygulamaların toplamı olarak incelenebilir. Greko-Latin kültürü ekseninde dolaşan Estetik teori; Batı dışındaki kültürlerin sanat ve beğeni düzeylerini açıklamakta yetersiz kalmaktadır. Özellikle, islam kültüründeki estetik anlayışın temelini ve sınırlarını "inanç" belirlediği için bu yetersizlik daha da belirgin hal almaktadır.

İslam kültür çevresinde yer alan farklı coğrafyada yer alan medeniyyetlerin ortaya koydukları eserler, islam dünya görüşü yönünde üretilir. Burada sınırsız, sorumsuz bir tasarım ve uygulamaya rastlanılmaz. Türk-İslam Estetiği, Arap-İslam Estetiği, Acem-İslam Estetiği gibi, yerkürenin farklı coğrafyasında yer alan farklı medeniyyetlerin ortaya koydukları sanat eserlerinin ortak paydası vardır. O da; İslam estetiğidir.

İnsan eseri olan sanat tasarım ürünlerininin birinci derecede esin ve etkilenme kaynağı tabiattır. Sanatın estetik kriterlerini tabiat belirler. Tabiat, sanattaki estetik eleştriyi, inanç, inanca bağlı zevk ve hoşa giden değerlerler bağlantısını kurma gibi bir görevi de üstlenmiş olur.

06.01.2012-İSTANBUL (3)

İnanç sistemi ile karşılaştırıldığında "estetik", kavram olarak çok da eskilere dayanmadığı görülür. İnanç ise ister mitoloji ister din olarak incelendiğinde insanlık tarihinden öncesine bağlanabilir. Bu konuda Aristo "Her şeyin bir sınırı vardır. Sonsuzluğun da sınırı vardır. Sonsuzluğun sınırının bittiği yerde O'nun varlığı başlar ki; O'da Allah'tır " der. Gerçekte "Estetik" tamamen madde ve ruh ilişkisinin "güzel'e" dayalı bir kavramıdır. Bir nesneye güzel diyebilmemiz için konu, ruhumuzu nasıl etkilemelidir? Ya da ruhumuz konuyu nasıl yorumlamalıdır? Gösteren, gösterilen gören arasındaki bu ilişki estetiğin tanımını inanç sistemi içerisinde ortaya koyar. Her inancın bir estetik teorisi vardır. Bu görüşten hareketle, İslam kültürünün de bir estetik teorisi vardır. İslam estetiği teorisinin kaynağı, bu inancın kitabı olan kuran-ı Kerimdir. Zamana, mekana, kişilere göre biçimsel birtakım değişiklikler gösterse de;öz'de değişmez. Bu değişmezlik temelinde, müslüman olmayan sanatçı, islama aykırı düşmeyen ürün ortaya koyduğu takdirde, islam sanatı veya islam estetiği tanımı içerisine girebilir. Bunun karştı da düşünülebilir. Müslüman sanatçı olmasına rağmen, islama aykırı ürünler sergilemişse bu da islam sanatı ve estetiği dışında kalır.

15.01.2012 İSTANBUL (Devam edecek)

İSLAM SANATININ DUYGUSAL YANSIMASI "EBRU" :

islam sanatının duygusal özelliklerinden biri de ebru sanatında yansır. İnsan, hayatı boyunca davranış tarzını, inançlarına göre biçimlendirmek durumundadır. Bu anlayışın; sanatı veya sanatçıyı sınırlandırması gibi algılansa da pek çok güzel sonuçlara ulaştırdığı bilinmelidir. Ebru sanatı bunun en güzel örneklerinden biridir. Ebru, kitreyle yoğunlaştırılmış su üzerine tezyini kâğıt ile resim yapma sanatıdır. Geleneksel Türk Sanatlarındandır. Ebru sözcüğüne köken olarak bulut anlamına gelen ve Farsça bir kelime olan "ebr" sözcüğü gösterilmektedir. Bazı kaynaklara göre ebru kelimesi Çağatay’ca bir kelime olup “ebre” kelimesinden geçmiştir. Ebri, Farsça bir kelime olan “ebr” den türemiş olan “bulut gibi” veya “bulutumsu” anlamlarına gelmektedir. Aynı zamanda ebru, Farsça “Kaş” manasına da gelmektedir. Yine Farsça isim tamlaması olarak ”Yüz Suyu” anlamına gelirken, sıfat tamlaması olarak “Su Yüzü” manasındadır. Abar, Kelimesi ise Hintçedir. Ebru, öz olarak Asya coğrafyasında doğan Türk ve İslam sanatı olarak ün salan, Amerika’da Turkish Marbied Paper, Almanya’da Turkische Mamor Papier, Arap Dünyasında Varaku’ul-Mücezza isimlerini alan bir sanat alanıdır. Battal ebrulardaki mermere benzeyen şekillerinden dolayı “Türk Mermer Kağıdı” karşılığı olarak bu isim kullanılmıştır. Ebru sanatının ne zaman ve hangi ülkede ortaya çıktığı bilinmemekle beraber bu sanatın doğu ülkelerine özgü bir süsleme sanatı olduğu düşünülmektedir. Bazı İran kaynaklarında Hindistan'da ortaya çıktığı yazılıdır. Bazı kaynaklara göre de Türkistan'daki Buhara kentinde doğmuş ve İran yoluyla Osmanlılara geçmiştir. Batıda ebru "Türk Kâğıdı" olarak adlandırılmaktadır. Koyulaştırıcı bir madde ile kıvamı arttırılmış suyun üzerine, içine öd katılmış, suda erimeyen boyaların serpilmesi ve su yüzeyinde meydana gelen şekillerin bir kâğıda geçirilmesi ile yapılır. Ebru sanatı özellikle renk ekseninde figüratif ve nonfigüratif bir uygulamadır. Ancak buradaki figüratif unsurlar, bitkisel motiflerdir. Nonfigüratif yani figür özelliği taşımayan biçimler de renge dayalı soyutlama lekelerdir. Bütün bu değerler, dünyada karşılaşılan görsel izlenimlerin İslami formatta yeniden düzenlenmesidir. Kağıt süsleme sanatlarının en önemlilerinden biri; Arifi’nin 1539-1540 tarihli “Guy-i Çevgan” adlı eseri ebruculuğumuzun tarihi açısından önemlidir. Bu eserin her yaprağının kenarı ebrulu olup, Türk ebruculuk tarihinin bu tarihten evvel başladığını, yine ebru hakkındaki bilgilerin bir araya getirildiği 1608 tarihli Tertib-i Risale-i Ebri'deki bilgilere dayanarak, bu sanatın en az 500 yıldan eski bir Türk-İslam sanatı olduğunu söylenebilir. Ebruyu ebru yapan, şuurla kullanılan katkı maddelerinin yarattığı kontrollü etkidir. Bu suretle boya tanecikleri sıkıştırılabilir ya da dağıtılabilir. Kitrenin kıvamı, boyanın tabiatı, boya ve su oranı, kullanılan ödün cinsî ve miktarı, boyayı tekneye atan elin tecrübesi, kazandığı maharet ebrucuyu gönlünden geçen, hayalinde canlanan sonuca ulaştınr. İstanbul Topkapı Sarayında bulunmaktadır. Hezarfen Şeyh İbrahim Edhem Efendi Ebru sanatının büyük ustalarından Hezarfen Şeyh İbrahim Edhem Efendi “Özbekler Dergâhının” Şeyhi Sadık Efendinin oğludur. Özbek Türklerinin kurduğu ve Hacca giden Türkistanlıların İstanbul’daki uğrak yeri olduğu için bu isimle anılan dergâhın Milli Mücadele tarihimizde de çok önemli bir yeri vardır. Çünkü Milli Mücadeleye inanarak Anadolu’ya geçecek olan asker veya sivil önemli şahsiyetlerin birçoğu, İstanbul’daki son gecelerini burada geçirirler ve ertesi sabaha karşı Samandıra üzerinden yola çıkarlardı. Hezarfen Şeyh İbrahim Efendi Üsküdar Özbekler dergâhında 1892 yılında doğmuştur. İlk tahsilini Hâcce Hâtun Mahalle Mektebinde bitirdikten sonra, Üsküdar Özbekler Dergâhında, babasından, amcasından ve Dergâh’a gelenden Buhara’lı âlimler ders alarak yetişmiştir. Hezarfen Şeyh İbrahim Edhem Efendi Fen ve Sanat tarihinde yeterince ve gereğince bilinmesi gereken ustalardan biridir. Babası ile birlikte XIX. yüzyılda İstanbul’un en yoğun ebru faaliyetlerinin merkezi olmasına önemli katkılarda bulunmuştur. Necmeddin Okyay Hezarfen Şeyh İbrahim Edhem Efendi’de ders alarak önemli bir ebru sanatı üstadı olan Hafız Necmeddin Okyay önemli eserler bıraktı. Ebru sanatının yanında ahacılık, okçuluk, mürkkepçilik, mücellitlik gibi meslekleri de icra etti. Hafız Necmeddin Okyay ebruya başlayışını ve ilk defa yalnız başına ebru yapışını şöyle anlatır: “Özbekler Şeyhi Edhem Efendi’ye arkadaşım Abdülkadir ile birlikte devam ettik ve ebruculuğu öğrendik. Abdülkadir Efendi bir müddet sonra sıkılarak devamdan vazgeçti, ben ise sabırla yürüttüm. Ancak Ramazan girince camideki vazifem dolayısıyla hocamdan müsaade rica ettim. Bayramdan sonra da gidemedim. Hep yolumu gözlemiş, hatta bir gün oğlu, “Efendi baba isterseniz çağırtalım”, deyince “yarın nasıl olsa gelir” cevabını vermiş. Ve ben ertesi günü aldığım acı haber üzerine namazını kılmak için Tekkeye gittim… Bize ilk defa ebru yapılmasını gösterdiği vakit duyduğum heyecanı unutamam. Teknedeki suyun üstünde yayılan renkler beni hayretlere gark etmişti. Onun vefatından sonra evimde yalnız başıma ebru yapmaya başladım. Önce küçük bir teknede yaptım tuttu. Büyük tekneye geçince boyalar akmaya başladı. Sanki evvelki ebruları ben yapmamışım. Uğraştım, uğraştım... Ağlayacak hale geldim. Neyse yatsı vaktine doğru biraz yüz gösterir gibi oldu. Uykuyu terk ederek çalıştım. Bir aralık kulağıma sesler geldi. O devirde yangın çıkınca bekçiler “yangın var” diye bağırırlardı. Ben öyle zannettim sokağa çıktım. Meğer sabah ezanı okunuyormuş. Lakin o gece fevkalade ebrular zuhur etti. Sonra ikinci bir defa yaptım akmaya ve tutmamaya başladı. Kıvamını bulana kadar neler çektim. Üstadımın ebru sihir gibidir bazen tutar bazen tutmaz” sözünün ne demek olduğunu o zaman anladım… Tecrübelerime göre temiz kitreli su ile ebru yapılmaya başlanırken önce yüz kadar prova yapmak icap eder, tekne ondan sonra yüz göstermeye başlar. Bu her zaman böyle olur… Daha sonra Medresetü’l Hattatin’de ve Güzel sanatlar Akademisi’nde ebru öğretmenliği yaparken, yeni tekne tutacağım vakit, öğrencinin karşısında mahçup olmak korkusuyla Yasin’ler Hatim’ler adadığımı bilirim. Çiçekli ebru’ya başlayışım da şöyle oldu. Medresetü’l Hattatin’deki hocalığım sırasında bir zat gelerek “Çiçekli ebru yapmanızı istiyorum” dedi “Efendi beyim” dedim. “Bu sanatta öyle çiçek filan olmaz, gerçi eskiler tecrübe etmişlerdir ama o da çiçeğe pek benzemez” adam “Hoca değil misiniz yapmanız lazım” deyice eve geldim, tekneyi kurdum, çiçek şekillerini çıkartmak için uğraşmaya başladım. O esnada bize, çok sevdiğim arkadaşım Hattat Macid Ayral geldi. Ben lale yapmaya çalışıyordum. Macid birden “Birader şu uçları yukarı doğru çeksene” dedi. Ben hayatta, bir işi bilmeyenlerden o iş hakkında çok şey öğrenmişimdir. Bu da öyle oldu. Elimdeki tek at kuyruğunu teknenin içinde yukarıya doğru çekince, çiçek tıpkı laleye benzedi. Çok heyecanlandım ve zevklendim. Günlerden Cuma olduğu için, camiye namaza indik . Namazdan sonra lale, sümbül, karanfil, o mevsimde hangi çiçekler varsa hepsinden aldım ve eve dönüşte onlara bakarak teknede aynını resmetmeye başladım. 23 Mayıs 1916 da Medresetü’l Hattatin’de başlayıp, 29 Ocak 1948 de akademide sona eren ebru hocalığım sırasında tekneyi kurup, nasıl yapıldığını öğrenciye gösterirdim, isteyenler de tekne başına oturup yaparlardı. Fakat insan kendisi tekne kurup ebru yapmadıkça, zorluğunu anlamadıkça “ebrucu” sayılır mı bilmem. Bu işi oğullarım Sami merhum ile Sacid’im ve yeğenim Mustafa (Düzgünman) yürüttüler.” Klasik sanatlarımızın canlı bir akademisi gibi etrafına feyiz saçan Necmeddin Okyay 1883 yılında doğmuş ve 1976 yılında vefat etmiştir. Kaldırın başınızı şu yıldızlarla yaldızlanmış gökyüzüne bakın… Geceyi bir tablo gibi seyredecek güzellikleri görürsünüz. Gündüzün kendisi zaten bir renk armonisi olarak karşımızda durur. Sabah gün doğmak üzereyken, şafak sökerken, tan yeri ağarırken güneşin doğduğu yerdeki turuncu, kırmızı, sarı, lacivert, mor ve mavi renklerin rahmani tonlarını, valörlerini büyük bir zevk ve ibretle izleyebilirsiniz. Ya da günbatımında, sabahki renklerin bulutlara nakşolan harika görüntüsünü temaşa ederken Allah’ın (c.c.) “Sani sıfatını” düşünürsünüz… Bu manzaranın tuval yüzeyine aktarılması çağdaş sanatta yeni bir ekol oluşturmuştur. Günbatımındaki renkleri izleyerek, Güneş ışınlarının objeler üzerine farklı zamanlarda farklı şiddette vuran ışık etkilerini tuval yüzeyine not eden Cloude Monet “Emressionism Akımının” kurucusu ve öncüsü olmuştur. Bulutlar, mavi gökyüzünü görsel şölene dönüştüren en değerli aksesuarlardır. Bir an için, gökyüzünü mavi bir kitreli kâğıt, bulutları da bu kitreli kâğıt yüzeyi üzerine serpiştirilen beyaz lekeler olarak düşünün… İşte size en büyük boyutlu ebru sanatı… İşte sanat, işte kâinat… Kâinattaki sanat, en büyük islam sanatıdır. Kâinat sanatı İnsan elinden çıkmış sanatların, birinci derecede esin kaynağıdır. Ebru sanatı da bu anlayıştan hareketle ortaya çıkmıştır… Uzayın o sonsuz ve sessiz boşluğu ebru sanatının inceleme alanı olmuştur. Bulutlar bin bir renkleri ile gökyüzünde kendisine en uygun yerini tutar. Bu denge; gören veya görebilen göze görsel bir ziyafettir. İşte bu ilahi sanat, islam sanatının kurallarının anlaşılmasını sağlar. İnsanı, görünen görüntünün arkasındaki görünmeyen âlemlerin derinliklerinde, kâinatın bilinmez gerçeklerini keşfe yöneltir. Bu açıdan sanatçı her an kendini madde âleminden bağlarını kopararak, kâinatın sonsuzluğunda arayış çabası içerisinde bulur. Bu arayışlar, ebru sanatının kâğıt yüzeyi üzerindeki mesaj yüklü estetik buluşlara neden olur. Kâinatın genelinde görülen kusursuz denge bir kitreli kâğıt yüzeyinde sanata dönüştürülür. Böylece ebru sanatı, kâinattaki sanatın küçük bir yansıması olur. Prof. Ahmet Atan